Restafval wordt fors duurder. Wat betekent dat voor gemeenten?

Europa stuurt steeds nadrukkelijker op een circulaire economie. Nederland verhoogt tegelijkertijd de afvalstoffenbelasting en de CO₂-heffing voor afvalverbrandingsinstallaties. Daarmee verandert de economische waarde van afvalscheiding fundamenteel.

Actualisatie augustus 2026. Dit artikel rekent met het huidige Nederlandse wettelijke en beleidsmatige tariefpad. Over een alternatieve invulling van delen van het afvalpakket vindt nog politieke besluitvorming plaats. Ook de voorgestelde opname van afvalverbranding in het EU ETS is nog geen definitieve Europese wetgeving.

Europa zet de richting: materialen hoger in de afvalhiërarchie

Wie alleen naar de jaarlijkse afvalstoffenheffing kijkt, ziet vooral een stijgende rekening. Achter die stijging zit echter een veel fundamentelere beweging. Europa wil materialen langer in de economie houden en steeds minder waardevolle grondstoffen onder in de afvalhiërarchie laten eindigen.

De Europese Kaderrichtlijn afvalstoffen vertaalt dat in concrete doelen. Minimaal 55% van het stedelijk afval moest in 2025 worden voorbereid voor hergebruik of worden gerecycled. Dat loopt op naar 60% in 2030 en 65% in 2035.¹ Tegelijk moet het aandeel stedelijk afval dat wordt gestort in 2035 zijn teruggebracht tot 10% of minder.²

De uitweg kan dus niet zijn om storten simpelweg door verbranden te vervangen. De beweging moet omhoog: preventie, hergebruik en recycling, en pas daarna verwerking van het restant.

Ook CO₂ uit afvalverbranding krijgt een prijs

Sinds 2024 vallen bepaalde installaties voor de verbranding van stedelijk afval al onder Europese monitoring- en rapportageverplichtingen. In juli 2026 stelde de Europese Commissie voor om afvalverbranding vanaf 2031 gefaseerd daadwerkelijk onder het EU ETS te brengen: 25% van de geverifieerde emissies in 2031, 50% in 2032, 75% in 2033 en 100% vanaf 2034. Dit is op het moment van schrijven nog een voorstel.³

De impactanalyse van de Commissie is inhoudelijk minstens zo interessant als het voorstel zelf. CO₂-beprijzing moet volgens die analyse niet alleen CO₂-afvang stimuleren, maar ook afvalpreventie, betere bronscheiding, sortering en recycling.⁴ Daarmee verandert de economische logica: niet alleen de hoeveelheid restafval telt, ook de fossiele samenstelling ervan wordt relevanter.

Vooral kunststoffen zijn daarbij interessant. Als fossiel kunststof in het restafval belandt, gaat niet alleen een potentiële grondstof verloren; bij verbranding ontstaat ook fossiele CO₂. Betere scheiding kan daardoor op meerdere plekken waarde creëren.

Nederland wacht niet op Europa

Nederland kent al een afvalstoffenbelasting en een nationale CO₂-heffing voor afvalverbrandingsinstallaties (AVI’s). Die twee worden vaak in één adem genoemd, maar werken verschillend. De afvalstoffenbelasting is gekoppeld aan de hoeveelheid afval; de CO₂-heffing aan de relevante fossiele CO₂-uitstoot van de installatie.

Volgens het huidige tariefpad stijgt de afvalstoffenbelasting, in prijspeil 2025 en zonder inflatiecorrectie, van €39,71 per ton in 2025–2027 naar €90,21 in 2028 en €120,71 in 2030. Vanaf 2035 bedraagt het huidige tariefpad €113,81 per ton.⁵ Tegelijk loopt het nominale tarief van de CO₂-heffing voor AVI’s op naar €295 per ton CO₂ vanaf 2030.⁵

Dat betekent niet dat iedere ton restafval automatisch €295 extra kost. De daadwerkelijke CO₂-last hangt onder meer af van de fossiele fractie, dispensatierechten, CO₂-afvang en -opslag (Carbon Capture and Storage, CCS) en de mate waarin kosten worden doorberekend. De richting is wel duidelijk: verbranden en fossiele CO₂ worden duurder.

Het mogelijke EU ETS komt pas vanaf 2031 in beeld. Het meest realistische uitgangspunt is dat de Europese ETS-prijs en de Nederlandse CO₂-heffing dan niet volledig bij elkaar worden opgeteld, maar elkaar deels vervangen. Bij bedrijven die nu al onder het ETS vallen, vult de Nederlandse heffing de ETS-prijs aan tot de Nederlandse minimumprijs.¹⁰ Hoe deze samenloop straks voor afvalverbrandingsinstallaties wordt geregeld, is nog niet definitief. Daarom rekent het 2030-scenario hieronder alleen met het huidige Nederlandse tariefpad en niet met een extra ETS-opslag.

Huidig tariefpad afvalstoffenbelasting. Bron: Rijksoverheid.⁵

Welke bruto kosten kan één kilo minder restafval vermijden?

Voor gemeenten is de verwachte gemiddelde lastenstijging van ongeveer €40 per huishouden niet het meest interessante getal. Een gemeente met weinig restafval per inwoner heeft een andere blootstelling aan de stijgende kosten dan een gemeente waar nog veel materiaal in het restafval verdwijnt.

Daarom is een andere vraag nuttiger: welke bruto restafvalkosten kan één kilo minder restafval vermijden? Neem een gemeente van 100.000 inwoners. Een daling van 20 kg restafval per inwoner betekent 2.000 ton minder restafval per jaar.

In een transparant 2030-scenario rekenen we per vermeden ton met €120 voor verwerking plus overslag, €120,71 afvalstoffenbelasting⁵ en circa €71,90 aan CO₂-kosten voor een AVI zonder CCS.⁶⁷ Daarmee komt de bruto vermijdbare restafvalkostenpost uit op ongeveer €313 per ton, of circa €625.000 per jaar bij 2.000 ton minder restafval. De €120 is een afgeronde scenario-aanname op basis van actuele verwerking-, overslag- en transportkosten;⁸ de werkelijke verwerkingskosten verschillen per contract en regio. De CO₂-kostenpost van €71,90 is een eigen inschatting op basis van het tariefpad van de CO₂-heffing⁷ en de rekenmethodiek uit Kamervragen 2024–2025 nr. 1964⁶, niet een bedrag dat letterlijk zo in een bron staat. Een toekomstige ETS-opslag is hierin niet meegerekend.

Bruto vermeden kosten zijn niet hetzelfde als een netto besparing. Bij afvalpreventie ontstaat de ton helemaal niet. Bij betere scheiding verschuift materiaal naar bijvoorbeeld GFT, PMD, papier of textiel, die ook moeten worden ingezameld en verwerkt. Ook de maatregelen die de daling mogelijk maken — zoals voorzieningen, communicatie of handhaving — kosten geld. De netto uitkomst is daarom: vermeden restafvalkosten minus de kosten van de alternatieve materiaalstroom en de benodigde maatregelen. Die kosten verschillen te sterk per gemeente en stroom om hier één algemeen bedrag voor te gebruiken.

Daar kan een operationele besparing bovenop komen. De Benchmark Huishoudelijk Afval rapporteerde voor 2023 gemiddeld €254 per ton aan inzamel- en verwerkingskosten.⁹ Op basis van de verhouding tussen inzamel- en verwerkingskosten in de benchmark rekenen we in dit scenario afgerond ongeveer €121 per ton toe aan inzameling.⁹ Alleen als een gemeente door minder restafval ook routes, frequentie of capaciteit daadwerkelijk kan aanpassen, loopt het indicatieve bruto potentieel in dit voorbeeld op tot ongeveer €867.000 per jaar.

Die laatste stap is nadrukkelijk niet automatisch. Twintig kilo minder restafval maakt een bestaande route niet vanzelf goedkoper. De financiële winst ontstaat pas als de operatie mee kan veranderen én de kosten van de alternatieve verwerking en maatregelen zijn afgetrokken. Daarom is dit een scenario met controleerbare aannames, geen universele gemeentelijke businesscase.

Illustratief 2030-scenario. Het gearceerde deel is voorwaardelijk operationeel potentieel en vereist aanpassing van de inzameling. Kosten van alternatieve materiaalstromen en maatregelen zijn niet in de bedragen verwerkt.

De goedkoopste ton is de ton die niet ontstaat

Preventie staat niet voor niets bovenaan de afvalhiërarchie. Maar voor materiaal dat eenmaal afval is geworden, neemt ook de waarde van goede scheiding toe. De goedkoopste ton restafval is de ton die niet ontstaat; de op één na goedkoopste is de ton waarvan waardevolle grondstoffen op tijd uit het restafval worden gehouden.

Daarbij gaat het niet alleen om minder kilo’s. Voor CO₂-beprijzing wordt ook de samenstelling belangrijker. Fossiele materialen in het restafval, met name kunststoffen, dragen bij aan fossiele CO₂-emissies. Schonere materiaalstromen kunnen daarom op meerdere plekken waarde creëren.

Duurder verbranden betekent niet automatisch beter recyclen

Een belangrijke nuance is dat hogere verbrandingskosten niet één-op-één leiden tot hoogwaardige recycling. Sorteer- en recyclingprocessen produceren zelf residuen die soms alsnog moeten worden verbrand. Hogere verbrandingskosten kunnen daardoor ook de recyclingketen duurder maken. Daarnaast opereert Nederland binnen een Europese afvalmarkt, waardoor grote prijsverschillen grensoverschrijdende effecten kunnen hebben.

De gewenste uitkomst is daarom niet simpelweg minder verbranden, maar minder restafval én hoogwaardigere materiaalstromen. Dat vraagt om beleid dat de hele keten bekijkt.

Van afvaldata naar betere beslissingen

Gemeenten beginnen niet bij nul. Zij werken al met tonnages, sorteeranalyses en benchmarks. Als iedere ton restafval financieel zwaarder gaat wegen, wordt het waardevoller om die bestaande kennis aan te vullen met actuele en fijnmazige informatie. Niet om méér data te verzamelen als doel op zich, maar om concretere beslissingen te nemen: in welke wijken zit het grootste beïnvloedbare potentieel, welke grondstoffen zitten daar nog in het restafval en welke interventie leidt aantoonbaar tot verbetering?

Daarvoor kunnen gegevens over aanbiedingen, ledigingen, gewichten, toegang tot voorzieningen en vulgraden worden gecombineerd met afvalanalyses en kennis uit de praktijk. Technologie lost het afvalprobleem niet zelfstandig op. Gedrag, infrastructuur, tarieven, communicatie en handhaving blijven essentieel. Data helpen vooral om gerichter te onderzoeken, maatregelen te volgen en sneller bij te sturen.

Afvalinzameling blijft daarmee een logistieke en maatschappelijke opgave, maar wordt steeds meer ondersteund door informatie over materiaalstromen en het effect van gemaakte keuzes.

De werkelijke verandering zit niet in die €40

De verwachte gemiddelde lastenstijging van circa €40 per huishouden zal waarschijnlijk de meeste aandacht krijgen. Voor gemeenten is de structurele ontwikkeling belangrijker: restafval vertegenwoordigt steeds meer economische waarde.

Europa verhoogt recyclingambities en bereidt verdere CO₂-beprijzing voor. Nederland maakt verbranden via belastingen duurder. Daarmee wordt iedere kilo die niet in het restafval belandt financieel relevanter.

De volgende fase van gemeentelijk afvalbeleid gaat daarom niet alleen over inzamelen en verwerken, maar ook over het beter verbinden van bestaande kennis, actuele gegevens en de ervaringen uit de praktijk. Zo kunnen gemeenten gerichter bepalen waar materiaal verloren gaat en welke aanpak daadwerkelijk verschil maakt.